Kan phu reng em?
Thubuai danglam
Kum 2019 khan US-ah thubuai danglam tak mai chai a ni a. Zirna in tha a lut tura thamna inpek kaihhnawih thubuai a ni. College thaa lut turin thamna sum pein mi engemaw zat an lo lut thin a lo ni awm a! Hei mai hi a la ni lo, thamna sum pe a lut ni si lo, therhlo hrang hrang hmang leh, sum leh pai thawh (donation) hmanga harsa vak lova lut thei mai an awm bawk. Hetiang bakah hian kalphung pangngai hmanga ‘entrance test’ paltlanga dik taka lut an awm bawk. A hnuhnung ber anga an ‘thiamna’ hmanga ‘entrance test’ paltlang thlap a tlingte hi, “An thawhrim rah a ni. An phu e!” tiin sawi ta ila, kan pawm tlan viau a rinawm. Tun tumah erawh chuan heti lo lam hawi zawng hian ngaihtuah zui hlauh teh ang.
‘I phu lutuk”
Eizawnna leh zirna kaihhnawihah result a chhuak a, result tha neite lawmpuina kan inhlan thin. “I phu lutuk” tih hi a chhunzawmna tlanglawn tak a ni a. Mi thawhrimna te, an beih hram hramna te kan hriatpui a kan lawmpuina te pawh a ni ang a, a awm pawh a awm viau mai. Chutih rual chuan, chu result tha neih chu mihring chakna leh theihna liau liaua beih leh neih theih anga ngaihna chuan a lai lum a chang thuai thuai a. Pathian hruaina leh a khawngaihna hnathawh chuan tlar hnung a chang mai thin.
Hmasawnna leh rah duhawm chan chang hian ‘fair’ taka kan chan a nih vangin ‘thawhrim rah a ni e, kan phu e’ kan tih dawn chuan, kan pian leh seilenna ringawt pawh kan thu a nih lohzia te, kan hriselna thu te, remchanna hrang hrang kan neih dan leh, kan thunun theih leh kan thuneihna piahlam thil kan nun khawih si thil dang tam tak te hi kan hlamchhiahin kan haider lui dawn tihna a ni si a.
“I tum chuan I thei a ni!”
Fuihna thu tha hi mitinin kan mamawh fo thin. ‘ I tum chuan I thei a ni’ tih te pawh hi fuihna thu tha leh thiltithei tak, a dawngtute chakna pe thei thu ropui a ni ngei ang. Kawng leh lamah chuan, thu ropui tak ni siin thu ken tel, fimkhurpui ngai tak si a nei thei awm e. Mi tinin remchanna leh theihna kan neih a inang loin a inchen lo a ni tih hi thui takin min hmuhhmaihtir a ni.
Hei mai bakah hian kan theihna kawng leh kan chakna zawn inanglo tak, khawtlang mai nilo khawvel kalphung tehfung ziding inthlauh theih dan ngaihtuahna te chuan hmun a chang lo fo thin a ni.
Chumiin a hrinchhuah chu, mi, hlawhtlinna chang leh an tum ram thleng te hian a beih nasat em avang liau liaua chu dinhmun chang ta leh, a tum ram thleng zo ve lo erawh thawk rim lo leh bei nasa lo ni-a ngaihna nasa takin a tuh a. Thawhrimna rah chu kan hmuh len em avangin tum ram thleng tan hmel a uang hma a, an tum ram thleng zo ve lo ni-a ngaihte chu chhuk en mai awlsamna a hring chawk a ni.
Chhandam tura rawngbawl ni lo, rawngbawl tura chhandam
Michael Sandel-a’n a lehkhabu, “The Tyranny of Merit : What’s Become of the Common Good” -ah chuan kohhran hmasa lam huna chhandamna leh thiltih chungchang inhnialna te tarlangin, Augustine-a’n, Pelagius-a zirtirnain mihring duhthlanna a dah len lutuk avanga Kraws a Lal Isua kan tan a thihna chu a hliahkhuh thu a tarlang a. Tisa lam thiltih chuan mihring lamin rah a seng nasat avangin thiltih ni lovin khawngaihna zawk chu a pawimawh thu a rawn tarlang nasa tih a sawi a. Kohhran siamthat hna thawktu ropui, Protestant hnarkaitu pawimawh, Martin Luther-a ngei pawh khan tisa thiltih, sum leh pai hmanga chhandamna kawng zawh theih a ni lo, tiin a hun laia kohhran kalphung dik lo nasa taka a tarlan thu a sawi bawk. Hun inher zelah hian kan rinnna leh khawthlir te hi thui takin a kalkawp zel a. Mihring lam beihna te hi dah len lutuk palh te pawh a hlauhawm viau mai. He thuthlung hian kan khawthlir nasa takin a nghawng a, eizawnna leh zirna leh kan nitin khawsakna thlengin nghet takin zung a kaih tlat mai a ni.
Chanvo tha leh remchanna tha zawk te kan neih vang a dinhmun tha zawk ka chan te, Pathian khawngaihna leh zahngaihna te hi hmun pawimawh lai chantir zo lo khawp a kan beihna te kan thawhrimna te kan uanpui thinna hian kan thlen chin te kan neih leh kan theih te chu kan thawh chhuah liau liau leh chumi thleng zo lo leh nei leh thei ve lo te chuan “ an phu ve lo” ni a ngaihdan kan in tuh fo mai thin. Hei hian kan dinhmun chu min uanpui tirin chutiang dinhmun a ding lo te chu chungtlakin “ an thawhrim ve loh vang” emaw an beih nasat ve loh vang niin kan ngai mai thin.
Heti zawng hian sawifiah i han tum dawn teh ang. Intlansiakna mualah chuan puanpheikhawk hling nei nen a tlan, naupan lai atangin coach tha kaihhruaina nen, ei leh in tha leh kaihhhruaina tha tinreng nen a seilian a awm a. Chutih lai chuan in chhungkhur hna tul thawh leh chhungkaw mawhphurhna tam takin a delh a seilian, puan pheikhawk pawh neilo tual char ah ke lawng a tlan a inzir thin a awm bawk a. Ei leh in tha pawh neilo kaihruaitu pawh nei lova hel nuai a rawn bei chho ve nawk na a ni. A hmasa zawk hian chak zawk dinhmun a chan niin a thawhrimna te chhuang takin “ ka phu reng a ni” tiin sawi se a hnuhnung zawk chuan “ a phu ve loh vang a ni” tih chu a thu ken tel nghal a ni. An tih leh thlan ni miahlo an pianchhuahna leh seilen dan a remchanna an in neih hleih dan tinreng chu a hmu thei lova, a theil lo zawk lakah chuan dinhmun tha a a din hunin zahngaihna leh inngaihtlawmna a lantir thei lova, a ‘mihrinna’ chuan a lem zo va, Pathian khawngaihna chuan tlar hnung a chang mai thin. Chutiang dinhmun tha zawk a channa chuan a elpui te ang dinhmun a ding te tan chanvo leh remchanna tha zawk siamsak turin chu dinhmun a ding chu a ni tih a ngaihtuahtir thei thin lo a ni.
A lian tur zawk
Akbar-a thawnthuah chuan, Akbar-a khan bangah hian rin ngil a thai a. A khua leh tuite chu a thil ziah chu khawih hauh lo leh tireh then hauh lovin ti tawi turin a cho a. Chutah le, Birbal-a chu rawn kalin, Akbar-a rin ngil thai bulah chuan a aia sei fe hian rin ngil a han thai ve a, Akbar-a rin ngil thai chu a tawi kawk mai alawm, an ti.
Thawhrimnate, taimaknate, chhelnate leh mihring lama kan beihna hrang hrangte hi kan thlen chin atanga hmasawnna atan thil pawimawh tak a ni. Infuihphur fo pawh kan mamawh reng a ni. Chutih rual chuan, thawkrim thei tura malsawm kan nihna te, theihna leh dinhmun tha kan neihna te hai der chung a, a lian tur zawk hliahkhuh khawp a kan thai sei hi a hlauhawm fo thin.
Tlangkawmna
Khawvel kalphung inkhairuallo takah hian kan thu reng ni lovin kan lo piang chhuak a. Kan pianna leh seilenna thu ngawt pawh kan thu leh kan tih leh thawh rah a ni hauhlo. Chanvo tha leh remchanna tha zawk te kan neih vang a dinhmun tha zawk ka chan te, Pathian khawngaihna leh zahngaihna te hi hmun pawimawh lai chantir zo lo khawp a kan beihna te kan thawhrimna te kan uanpui thinna hian kan thlen chin te kan neih leh kan theih te chu kan thawh chhuah liau liau leh chumi thleng zo lo leh nei leh thei ve lo te chuan “ an phu ve lo” ni a ngaihdan kan in tuh fo mai thin. Hei hian kan dinhmun chu min uanpui tirin chutiang dinhmun a ding lo te chu chungtlakin “ an thawhrim ve loh vang” emaw an beih nasat ve loh vang niin kan ngai mai thin.
Comments
Post a Comment